Udział w szkoleniu i przygotowaniu żołnierzy

SZKOLENIE POJEDYŃCZEGO ŻOŁNIERZA Z TAKTYKI (materiał analityczny do wykorzystania w j.w.)

1. Podstawy zachowania taktycznego pojedynczego żołnierza

Pierwszy blok powinien obejmować klasyczne, ale dziś bardziej rygorystyczne elementy: poruszanie się w terenie, wykorzystanie osłon i ukryć, maskowanie, obserwację, rozpoznawanie zagrożeń, reakcję na kontakt oraz działanie w składzie pary i sekcji. Wnioski z Ukrainy są takie, że pojedynczy błąd w ruchu, sylwetce, termice, świetle, dźwięku lub emisji radiowej może zostać szybko wykryty przez drony, sensory albo obserwatorów.

Zakres szkolenia:
• postawy i sposoby przemieszczania się w terenie otwartym, zurbanizowanym i leśnym; 
• wykorzystanie naturalnych i sztucznych osłon; 
• obserwacja sektorowa; 
• reakcja na ogień, artylerię, drony i ostrzał pośredni; 
• dyscyplina ruchu, światła, dźwięku i emisji elektromagnetycznej; 
• zasada krótkiego przebywania w miejscach widocznych z powietrza. 

2. Maskowanie przed obserwacją z powietrza i sensorami

W Ukrainie pole walki stało się bardzo „przezroczyste”: drony, kamery termowizyjne, sensory i cyfrowa integracja danych zwiększają wykrywalność żołnierza. To oznacza, że maskowanie nie może być dodatkiem na końcu szkolenia, ale codziennym nawykiem. 

Zakres szkolenia:
• maskowanie sylwetki, wyposażenia, stanowiska i śladów bytowania; 
• ograniczanie kontrastu termicznego; 
• maskowanie ruchu, nie tylko pozycji; 
• rozpraszanie i unikanie grupowania; 
• przygotowanie prostych stanowisk odpornych na obserwację z góry; 
• kontrola śladów: ścieżki, odciski, odpady, opakowania, światło ekranów. 

3. Działanie w warunkach zagrożenia dronami

To obecnie jeden z najważniejszych bloków. Źródła z 2025–2026 r. wskazują, że zwalczanie i unikanie dronów przesunęło się z poziomu wyłącznie scentralizowanej obrony powietrznej na poziom lokalny, taktyczny i fizyczną ochronę żołnierza oraz stanowisk. 

Żołnierz powinien umieć:
• rozpoznawać typowe oznaki obecności drona; 
• natychmiast reagować na drona obserwacyjnego i uderzeniowego; 
• meldować kontakt z dronem w prostym, jednolitym formacie; 
• ukrywać się przed obserwacją pionową; 
• przemieszczać się skokami między osłonami; 
• rozumieć różnicę między zagrożeniem rozpoznawczym, FPV, amunicją krążącą i dronem rozpoznawczo-korygującym. 

Ważny wniosek z Ukrainy: dron może być używany nie tylko przeciwko pojazdom czy stanowiskom, ale także przeciwko pojedynczemu żołnierzowi. Najnowsze relacje z frontu wskazują, że tanie drony są używane masowo nawet wobec pojedynczych celów osobowych, co znacząco zwiększa znaczenie maskowania, rozproszenia i dyscypliny ruchu. 

4. Przetrwanie pod artylerią i w „strefie śmierci”

Ukraina pokazała powrót masowej artylerii, ale połączonej z dronami korygującymi ogień. Oznacza to, że żołnierz musi być szkolony nie tylko w reakcji na pierwszy wybuch, ale także w unikaniu wykrycia, szybkim zajęciu osłony, zmianie pozycji i minimalizowaniu czasu ekspozycji.

Zakres szkolenia:
• rozpoznawanie typów zagrożeń po odgłosach i skutkach; 
• natychmiastowa reakcja na ostrzał; 
• korzystanie ze schronów, rowów, zagłębień i osłon terenowych; 
• unikanie przewidywalnych tras; 
• przemieszczanie po ostrzale; 
• zachowanie po wykryciu przez drona korygującego ogień. 

5. Walka i przetrwanie w okopach, schronach i punktach oporu

Wojna w Ukrainie potwierdziła ogromne znaczenie fortyfikacji polowych, okopów, transzei, ukryć i stanowisk rozproszonych. Raporty wskazują, że piechota ukraińska broniła się w gęstej sieci okopów, z rotacją żołnierzy dla ograniczenia wyczerpania. 

Zakres szkolenia:
• zajmowanie i opuszczanie stanowiska; 
• dyżury obserwacyjne; 
• organizacja sektora obserwacji; 
• utrzymanie gotowości w długotrwałej obronie; 
• higiena pola walki i minimalizacja śladów; 
• przygotowanie zapasowych stanowisk; 
• działanie przy ograniczonych dostawach, zmęczeniu i izolacji. 

6. Łączność, meldowanie i dyscyplina informacyjna

W Ukrainie łączność, Starlink, systemy dowodzenia, drony i środki walki elektronicznej stały się podstawą działania taktycznego. Jednocześnie emisja radiowa, telefoniczna lub cyfrowa może zdradzać pozycję. Oxford Changing Character of War Centre wskazywał m.in. na znaczenie terminali Starlink w łączności taktycznej, koordynacji ognia i działaniach dronów. 

Zakres szkolenia:
• krótkie, standaryzowane meldunki; 
• praca na radiostacji; 
• procedury utraty łączności; 
• alternatywne sygnały wizualne i dźwiękowe; 
• zakaz niekontrolowanego użycia telefonów; 
• świadomość zagrożenia geolokalizacją; 
• podstawy działania w środowisku zakłóceń. 

7. Orientacja w terenie i nawigacja bez elektroniki

Ponieważ GPS, telefony i systemy cyfrowe mogą być zakłócane lub zdradzać pozycję, żołnierz powinien umieć działać analogowo.

Zakres szkolenia:
• mapa, kompas, azymut; 
• ocena odległości; 
• orientacja nocą; 
• przemieszczanie do punktu zbiórki; 
• działanie po utracie urządzeń elektronicznych; 
• zapamiętywanie punktów terenowych; 
• proste szkice terenu i stanowiska. 

8. Pierwsza pomoc taktyczna i ewakuacja w warunkach dronów

Ukraina pokazała, że ewakuacja rannych może być opóźniona przez drony, ostrzał i brak bezpiecznych tras. Relacje z frontu opisują sytuacje, w których żołnierze pozostają długo w rejonie walki, a ewakuacja pojazdami staje się bardzo ryzykowna. 

Zakres szkolenia:
• samopomoc i pomoc koleżeńska; 
• tamowanie krwotoków; 
• zabezpieczenie dróg oddechowych; 
• ewakuacja z miejsca ostrzału; 
• oznaczanie pozycji rannego bez ujawniania jej przeciwnikowi; 
• przygotowanie do długiego oczekiwania na ewakuację; 
• psychiczne przygotowanie do działania przy stratach. 

9. Odporność psychiczna i funkcjonowanie w długotrwałym zagrożeniu

Pojedynczy żołnierz musi być szkolony do działania pod presją ciągłej obserwacji, dronów, ostrzału, zmęczenia i izolacji. To nie jest tylko problem morale, ale element zdolności bojowej.

Zakres szkolenia:
• kontrola stresu; 
• utrzymanie czujności mimo zmęczenia; 
• przeciwdziałanie panice; 
• praca w parze bojowej; 
• odpoczynek rotacyjny; 
• utrzymywanie dyscypliny w długim oczekiwaniu; 
• rozpoznawanie objawów wyczerpania u siebie i kolegów. 

10. Działanie w terenie zurbanizowanym

Ukraina potwierdziła, że miasta, wsie, zakłady przemysłowe i zabudowania są jednocześnie osłoną, pułapką i środowiskiem silnej obserwacji. Żołnierz powinien uczyć się prostych zasad poruszania, obserwacji i ukrycia w zabudowie.

Zakres szkolenia:
• przemieszczanie przy ścianach, przez przejścia i załomy; 
• obserwacja pięter, dachów, okien i piwnic; 
• unikanie sylwetkowania w otworach; 
• przygotowanie ukrycia w budynku; 
• oznaczanie sektorów; 
• działanie w parach; 
• rozpoznanie zagrożeń minowych i pułapek bez instruktażu ich konstruowania. 

11. Podstawowa świadomość minowa i kontrmobilność

Pojedynczy żołnierz nie musi być saperem, ale musi umieć rozpoznawać zagrożenia: miny, niewybuchy, pułapki, zapory, druty, oznaki świeżego kopania, nietypowe przedmioty. Wojna w Ukrainie potwierdziła ogromne znaczenie pól minowych, przeszkód i fortyfikacji.

Zakres szkolenia:
• rozpoznawanie oznak zagrożenia; 
• zachowanie po wejściu w rejon podejrzany; 
• meldowanie i oznaczanie niebezpiecznego miejsca; 
• zakaz manipulowania nieznanymi przedmiotami; 
• poruszanie wyłącznie po wskazanych trasach; 
• współpraca z saperami. 

12. Współdziałanie z dronem własnym

Nawet jeśli pojedynczy żołnierz nie jest operatorem BSP, powinien rozumieć, jak działa rozpoznanie z powietrza i jak korzystać z informacji od operatora. Singapur już w 2025 r. zapowiedział, że każdy rekrut w szkoleniu podstawowym będzie uczył się obsługi dronów i przeciwdziałania dronom, co pokazuje kierunek adaptacji armii po doświadczeniach Ukrainy. 

Zakres szkolenia:
• rozumienie obrazu z drona; 
• meldowanie własnej pozycji do operatora; 
• rozpoznawanie punktów orientacyjnych z góry; 
• działanie pod własnym rozpoznaniem; 
• unikanie bratobójczego błędnego rozpoznania; 
• współpraca z obserwatorem i dowódcą sekcji. 

13. Logistyka osobista i energia

W Ukrainie energia elektryczna stała się zasobem taktycznym: bez niej nie działają radia, drony, systemy dowodzenia, urządzenia medyczne i część optoelektroniki. Amerykańskie opracowanie z 2026 r. podkreśla, że energia na froncie jest zarówno celem strategicznym, jak i koniecznością taktyczną. 

Zakres szkolenia:
• zarządzanie bateriami; 
• priorytety ładowania sprzętu; 
• ochrona powerbanków i akumulatorów przed zimnem i wilgocią; 
• oszczędzanie energii w radiostacjach i optyce; 
• pakowanie wyposażenia na 24–72 godziny; 
• utrzymanie broni, amunicji, wody i medykamentów w warunkach błota, zimna i długiego zalegania. 

14. Dyscyplina taktyczna w małych zespołach

Pojedynczy żołnierz powinien być szkolony nie jako samotny wykonawca komend, ale jako element pary, trójki, sekcji. Ukraina pokazuje, że małe zespoły muszą być bardziej samodzielne, rozproszone, odporne na utratę dowódcy i zdolne do szybkiego podejmowania prostych decyzji.

Zakres szkolenia:
• para bojowa; 
• wzajemna obserwacja; 
• przekazywanie sektorów; 
• proste procedury po utracie dowódcy; 
• rozproszenie bez utraty kontroli; 
• działanie bez łączności; 
• samodzielna ocena: „zostać, ukryć się, przemieścić, meldować”. 

15. Rozpoznanie i kontrrozpoznanie

Żołnierz musi umieć nie tylko widzieć przeciwnika, ale też rozumieć, kiedy sam jest obserwowany. Na Ukrainie rozpoznanie dronowe, obserwacja z powietrza i korekta ognia spowodowały, że samo wykrycie często poprzedza uderzenie.

Zakres szkolenia:
• obserwacja sektorowa; 
• rozpoznawanie oznak przeciwnika; 
• rozpoznawanie śladów obecności dronów; 
• wykrywanie zmian w terenie; 
• meldunek SALUTE/SMEAC lub uproszczony odpowiednik; 
• unikanie rutyny; 
• zmiana stanowisk po wykryciu. 

Proponowany układ szkolenia

Najważniejszy wniosek z Ukrainy

Szkolenie pojedynczego żołnierza nie może już ograniczać się do strzelania, musztry taktycznej i podstaw terenoznawstwa. Nowoczesny żołnierz musi być szkolony jako mały, mobilny, trudny do wykrycia sensor–obserwator–wykonawca, który potrafi przeżyć pod dronami, artylerią, zakłóceniami, w okopach, w izolacji i przy ograniczonej logistyce.

Najważniejsze hasło szkoleniowe powinno brzmieć:

„Nie daj się wykryć, nie stój w miejscu, nie grupuj się, melduj krótko, działaj w parze, myśl o dronie nad głową.”

LITERATURA

Pozycje obowiązkowe - Ukraina i współczesne pole walki

1. Jack Watling, Nick Reynolds, Preliminary Lessons in Conventional Warfighting from Russia’s Invasion of Ukraine: February-July 2022, RUSI, 2022.
Bardzo dobra baza do zrozumienia artylerii, rozpoznania, maskowania, strat, logistyki i działania pododdziałów w wojnie wysokiej intensywności.

2. Jack Watling, Nick Reynolds, Preliminary Lessons from Ukraine’s Offensive Operations, 2022-23, RUSI, 2024.
Przydatne do modułów: natarcie, przełamywanie obrony, pola minowe, artyleria, drony, rozpoznanie, koordynacja małych pododdziałów. 

3. Élie Tenenbaum i in., Mapping the MilTech War: Eight Lessons from Ukraine’s Battlefield, IFRI, 2026.
Bardzo aktualne opracowanie o dronach, sensorach, walce elektronicznej i cyfryzacji pola walki; szczególnie użyteczne do szkolenia „żołnierz pod obserwacją z powietrza”. 

4. Chris Tuck, The Russo-Ukraine War: Preliminary Observations for Contemporary Land Warfare, 2026.
Dobra praca syntetyczna o przejrzystości pola walki, wzroście śmiertelności, roli dronów, sensorów i adaptacji taktycznej. 

5. Institute of New Europe, Revolution on the Battlefield - Lessons from Ukraine in 2024 and 2025, 2025.
Szczególnie przydatne źródło do polskiego kontekstu szkoleniowego: artyleria, drony, fortyfikacje polowe, utrata manewru i znaczenie obrony. 

6. NATO DEEP, Russian War Against Ukraine: Lessons Learned Curriculum Guide, 2023.
Przydatne jako rama programowa do budowy kursu, zwłaszcza dla szkolenia instruktorów i kadry dydaktycznej. 

2. Drony, antydrony i rozpoznanie taktyczne

7. Irregular Warfare Center, Six Key Lessons from Ukraine’s Drone War, 2026.
Krótka, aktualna pozycja do modułu: „dron jako stały element pola walki”. Warto użyć jako lektury wprowadzającej dla instruktorów. 

8. KSE Institute, Harnessing Ukraine’s Drone Innovations to Advance…, 2025.
Opracowanie o skali użycia dronów na Ukrainie, ekosystemie produkcji, adaptacji i masowości. Przydatne do uzasadnienia, dlaczego każdy żołnierz musi rozumieć zagrożenie BSP. 

9. LTC G. M. Searle, Tactical Reconnaissance Strike in Ukraine, Infantry Journal / Line of Departure, 2025.
Bardzo dobra pozycja do zrozumienia połączenia rozpoznania, dronów i ognia na poziomie taktycznym. 

10. OSW, Gra o dron. Produkcja i zastosowanie ukraińskich bezzałogowych systemów, 2025.
Polska analiza o skali ukraińskiego programu dronowego, produkcji i zużyciu BSP na froncie. Dobra do tła strategiczno-operacyjnego. 

11. NATO, Drones - Lessons from Ukraine, 2025.
Materiał multimedialny NATO; dobry jako uzupełnienie szkolenia instruktorskiego i zajęć wprowadzających. 

3. Doktryna i podręczniki do taktyki małych pododdziałów

12. U.S. Army, ATP 3-21.8 Infantry Rifle Platoon and Squad, January 2024.
Najważniejszy współczesny podręcznik do taktyki drużyny i plutonu piechoty. Może być wykorzystany jako szkielet organizacyjny dla tematów: para bojowa, drużyna, sekcja, kontakt ogniowy, obrona, natarcie, patrol, rozpoznanie. 

13. U.S. Army, TC 3-21.75 The Warrior Ethos and Soldier Combat Skills, 2013.
Przydatny do szkolenia indywidualnego: ruch taktyczny, obserwacja, maskowanie, podstawowe czynności bojowe, dyscyplina i przetrwanie żołnierza. 

14. U.S. Army, STP 21-1-SMCT Soldier’s Manual of Common Tasks: Warrior Skills Level 1.
Bardzo praktyczna baza do karty umiejętności pojedynczego żołnierza: broń, łączność, przetrwanie, przemieszczanie, reakcje na zagrożenia. 

15. U.S. Army / USMC, ATP 3-06 / MCTP 12-10B Urban Operations, 2022.
Do modułu walki w terenie zurbanizowanym: przemieszczanie, obserwacja, osłony, budynki, infrastruktura, ograniczenia pola widzenia. 

4. Miny, przeszkody, przetrwanie i ochrona

16. U.S. Army / USMC, ATP 3-34.20 / MCRP 3-17.2D Countering Explosive Hazards, 2016.
Do modułu świadomości minowej i zagrożeń wybuchowych. Uwaga: dla pojedynczego żołnierza należy wybrać tylko poziom rozpoznawania zagrożeń, meldowania, oznaczania i unikania - nie poziom saperski. 

17. CALL / U.S. Army, Tactical Energy Delivery and Management in the Ukraine War, 2026.
Bardzo przydatne do nowego modułu „energia na polu walki”: baterie, powerbanki, drony, radiostacje, optoelektronika, ładowanie i logistyka małego pododdziału. 

18. Wojsko Polskie, Kompendium wiedzy wstępnej do szkolenia podstawowego, AWL.
Dobre jako polska baza do części ogólnowojskowej, regulaminowej i przygotowawczej. Nie zastępuje jednak literatury taktycznej z doświadczeń Ukrainy. 

19. Wojsko Polskie, Kompendium wiedzy do szkolenia proobronnego.
Przydatne dla wersji szkolenia przeznaczonej dla organizacji proobronnych, rezerwistów i klas mundurowych. 

5. Prawo konfliktów zbrojnych i bezpieczeństwo szkolenia

20. Wojsko Polskie, ppłk dr Zbigniew Falkowski, Podstawowe zasady międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych.
Niezbędne jako uzupełnienie każdego szkolenia taktycznego: rozróżnianie celów, ochrona rannych, ludność cywilna, proporcjonalność, zakazy i obowiązki żołnierza. 

6. Proponowany zestaw minimalny dla instruktorów

1. RUSI - Preliminary Lessons in Conventional Warfighting, 2022. 

2. RUSI - Preliminary Lessons from Ukraine’s Offensive Operations, 2024. 

3. IFRI - Mapping the MilTech War, 2026. 

4. Institute of New Europe - Revolution on the Battlefield, 2025. 

5. NATO DEEP - Russian War Against Ukraine: Lessons Learned Curriculum Guide, 2023. 

6. U.S. Army - ATP 3-21.8 Infantry Rifle Platoon and Squad, 2024. 

7. U.S. Army - TC 3-21.75 The Warrior Ethos and Soldier Combat Skills, 2013. 

8. U.S. Army / USMC - ATP 3-06 Urban Operations, 2022. 

9. U.S. Army / USMC - ATP 3-34.20 Countering Explosive Hazards, 2016. 

10. OSW - Gra o dron, 2025. 

7. Jak przypisać literaturę do modułów szkolenia

Najbardziej użyteczna metodycznie kombinacja to: TC 3-21.75 jako baza indywidualna, ATP 3-21.8 jako baza małych pododdziałów, RUSI/IFRI/INE/OSW jako warstwa doświadczeń z Ukrainy.

« Powrót do listy